Trong lời tựa của tập “Gió đầu mùa”, nhà văn Thạch Lam có một nhận định về giá trị văn học như sau: “Đối với tôi, văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly hay quên lãng; trái lại, văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn”(1).

Từ đây mà chúng ta có thể khẳng định rằng văn học Phật giáo cũng là loại khí giới thanh cao và đắc lực, giúp cho con người cũng như dòng văn học ngày một phong phú và đa dạng hơn. Để chứng minh điều này, ta chỉ cần đơn cử Ngô Thừa Ân và tác phẩm Tây Du Ký của ông là rõ nhất.

Đọc Tây Du Ký, nếu để ý, nhất định độc giả sẽ thấy tác phẩm này ít nhiều có ảnh hưởng đến tư tưởng Đại thừa Phật giáo, cụ thể là qua hai bản Bát Nhã Tâm Kinh và Kim Cang Bát Nhã(2). Giáo lý tinh hoa của hai bản này đã xuyên suốt từ đầu đến cuối truyện. Tác giả họ Ngô này thật tài tình khi dựng lại nội dung, tư tưởng Bát Nhã, cũng như lộ trình chứng đắc trí tuệ Bát Nhã qua cốt truyện của mình mà mỗi chương hồi là một chặng đường tiến gần đến sự giác ngộ - giải thoát.

Là một nhà tư tưởng văn hóa, qua tác phẩm của mình, Ngô Thừa Ân đã góp phần giới thiệu đến độc giả năm châu về loại hình văn hóa đầy tình người, an lạc và hạnh phúc, đó là VĂN HÓA PHẬT GIÁO! Không hẳn là Phật tử, khi nghiên cứu về hai bản kinh văn (Bát Nhã) trên, tác giả như đã đặt trọn niềm tin vào năng lực của đức Phật, và tin rằng sau khi “Đón nhận” Tây Du, nhất định nhơn loại sẽ hiểu hơn về triết lý nhơn sinh, cũng như con đường thoát khổ của đạo Phật.

Về phương diện văn nhân: Nếu không phải là nhà nghiên cứu Phật học, hay có ảnh hưởng lớn bởi giáo lý nhà Phật thì dù có đến cuối đời, nhất định tác giả họ Ngô này cũng không sao tạo ra một công trình nghệ thuật độc đáo như thế.

Phương diện văn học: Đến thời kỳ này, kho tàng văn hóa Phật giáo đã hòa quyện với văn hóa Trung Hoa như nước với sữa, góp phần làm phong phú thêm đơn từ, bình thoại, hý khúc..., đặc biệt là tiểu thuyết Tây Du Ký tạo ra bước đột phá ngoạn mục cho văn đàn.

Ảnh hưởng đến tư tưởng văn học: Nhìn lại Tây Du Ký, ta thấy các tư tưởng nhà Phật như Nhân quả, Nghiệp báo, Luân hồi, Tam giới... đều có cả. Nhờ những thuật ngữ này mà tác giả có thêm sức tưởng tượng, tạo ra những cảnh giới ly kỳ, huyền ảo độc đáo.

Làm tăng thêm tính hình tượng cũng như nguyên hình cho tác phẩm văn học: Từ một tác phẩm dân gian tưởng chừng như dễ bị lãng quên, thế mà nhờ có vốn kiến thức Phật học, Ngô Thừa Ân dựng lên một bức tranh Tây Du sinh động, muôn màu muôn vẻ, với đầy đủ kiến trúc, hội họa, âm nhạc, làm cho câu chuyện dân gian của cha ông hồi sinh rõ rệt. Có thể nói sự thành tựu của tác giả họ Ngô này chính là tấm gương sáng cho các tác giả cùng thời cũng như về sau dùng nó mà thay đổi tiết tấu, hoặc nâng cấp lại những câu chuyện dân gian cổ của mình.

Đúng vậy, trên chỉ mới đơn cử một tác phẩm Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân mà đã thấy rõ tầm ảnh hưởng của Phật giáo đối với văn học như thế nào. Những bộ tiểu thuyết khác như Hồng Lâu Mộng, Sưu Thần Ký, Thủy Hử… đều bị  ảnh hưởng bởi các bộ Đại Trang Nghiêm kinh luận, kinh Hoa Nghiêm, kinh Đại Bát Niết Bàn... Nói chung Phật giáo ảnh hưởng tới văn học một cách sâu sắc.