So với những tôn giáo khác, Đạo Phật luôn uyển chuyển theo nhịp sống của thời đại, không thượng đế, không cứng nhắc, không tuân thủ các tập tục cổ xưa, không khuôn định hay giáo điều vô điều kiện, ngược lại Đạo Phật luôn chủ trương dùng trí tuệ, sự nổ lực cá nhân và kinh nghiệm chứng ngộ để đạt đến ánh sáng của giác ngộ.

 Nhà bác học A.Einstein phát biểu rằng: “Tôn giáo của tương lai sẽ là một tôn giáo toàn cầu, vượt lên mọi thần linh, giáo điều và thần học. Tôn giáo ấy phải bao quát cả phương diện tự nhiên lẫn siêu nhiên, đặt trên căn bản của ý thức đạo lý, phát xuất từ kinh nghiệm tổng thể gồm mọi phương diện trên trong cái nhất thể đầy ý nghĩa và Phật giáo đáp ứng đủ các điều kiện ấy”.

 Trong giáo thuyết nhân quả, đức Phật thấy rõ quy luật nhân quả luôn luôn tác động, chi phối điều hành mọi sự vật trong vũ trụ, nên Ngài dạy rằng: “Con người là chủ nhân của nghiệp, là kẻ thừa tự nghiệp, nghiệp là quyến thuộc, là nơi nương tựa, nghiệp là thai tạng mà từ đó con người sinh ra”. Vì vậy, hạnh phúc hay đau khổ đều do chính bản thân mình tạo ra thông qua sự nhận thức và hành động.

 Kinh Pháp Cú, đức Phật dạy: “Không ai có thể làm cho ta trở nên trong sạch, cũng không ai làm cho ta ô nhiễm, trong sạch hay ô nhiễm tự nơi ta, chính ta làm cho ta ô nhiễm, và cũng chính ta làm cho ta trong sạch”.

Với bối cảnh xã hội ngày nay, tín ngưỡng đạo Phật đã và đang bị pha trộn với nhiều hình thức khác nhau, đặc biệt đối với những người ít am hiểu giáo lý hoặc có am hiểu nghiên cứu mà không thực hành thì cũng chẳng mang ích lợi gì cho bản thân và xã hội. Giống như, chim bồ câu là biểu tượng của hòa bình, nhưng hòa bình không phải là chim bồ câu.

Trong con đường tu tập, đạo Phật luôn chú trọng ý thức đạo lý và kinh nghiệm nội tại của mỗi con người. Và ý thức được xem như là chủ nhân điều phối mọi tư duy và hành động của con người.

 Kinh Pháp Cú, dạy rằng: “Ý dẫn đầu các pháp, Ý làm chủ tạo tác, Đối với ý nhiễm ô, Nói lên hay hành động, Khổ não bước theo sau, Như xe chân vật kéo. Đối với ý thanh tịnh, An lạc bước theo sau, Như bóng không rời hình”.

 Hay: “Không làm các việc ác, Chỉ làm các việc lành, Làm cho tâm ý trong sạch”.

Đạo Phật không dạy con người tin và quy ngưỡng những gì mình không biết, ngược lại bao giờ cũng đòi hỏi một sự ý thức đúng đắn hay cái tâm an lạc.

 Đức Phật dạy: “Tất cả chúng sanh đều có khả năng thành Phật, trên lộ trình giác ngộ, các con hãy tự thắp đuốc lên mà đi. Trong đại dương luân hồi, các con là hải đảo của chính mình, Như Lai chỉ là bậc Đạo sư trên nguyên tắc”.

 Như vậy, mỗi người con Phật phải xây dựng cho mình một đời sống ý thức đạo lý và một kinh nghiệm nội tại. Cho dù gặp nghịch cảnh hay thất bại cũng không nản lòng hay trách móc. Sống không ỷ lại, không chạy trốn, không đổ lỗi, không cầu xin, cho đến khi nào thực sự sống trọn với trạng thái không bản ngã, lúc ấy hạnh phúc chân thật hiển lộ ngay tại cuộc đời này.