Bài kệ hạt cơm:

Thí chủ nhứt lạp mễ,

Trọng như núi Tu Di,

Thực hậu bất tu đạo

Bị mao đới giác hoàn.”

Dịch nghĩa:

Một hạt cơm thí chủ

Nặng như núi Tu Di

Ăn xong không tu học

Đền trả qua mang lông đội sừng.

Bài kệ nầy nhằm khuyên nhắc người xuất gia khi nhận sự hiến cúng của thí chủ. Một hạt cơm sao trọng lượng như núi Tu Di?

Đức Phật nói về hạt cơm:

Khi Đức Phật còn tại thế, trong Tăng đoàn của Ngài xảy ra một chuyện liên hệ đến hạt cơm.

Chuyện kể rằng, sau khi khất thực về, thọ trai xong, Đức Phật bảo ngài A Nan: “Con đem y của Thầy xuống sông Hằng (Ấn Độ) giặt”. A Nan vâng lệnh.

Lúc đầu, một mình A Nan giặt, nhưng nhúng mãi y không thấm nước, cứ nổi trên mặt nước, dù đã dùng toàn sức của mình. Ngài A Nan ngạc nhiên tự nghĩ: vài lần giặt y đâu thấy có vậy! Ngài A Nan phải nhờ thêm 3 vị Tăng nữa. Thế là 1 chiếc y bình thường mà 4 người giặt cũng không được. Qua một lúc, bốn người bàn luận, ngài A Nan chính thức vào trình Đức Phật. Ngài A Nan bạch Đức Phật: “Bạch Thầy, con mang y Thầy xuống sông giặt nhưng không nhúng chìm, không thấm nước, chưa giặt được. Vì sao, bạch Thầy?”

Người đệ tử xuất gia, mỗi khi làm việc gì đều trình Thầy chỉ dạy. Do vậy, y giặt không được cũng trình Thầy. Đây là phép của người xuất gia nhằm xây dựng tình cảm tương quan trong nếp sống giữa Thầy trò rất đặc biệt, cũng nhằm xây dựng người đệ tử luôn hướng về Thầy với ý niệm kính mến, hộ niệm mỗi khi làm việc gì dù lớn hoặc nhỏ. Vì vậy, người thế gian thường nhắc: “Không Thầy đố mày làm nên”, trong ý nghĩa xây dựng chứ không phải xem nhẹ khả năng mỗi người “hậu sanh khả úy”.

Trong nguyên tắc sống của người xuất gia có hướng dẫn: “Sau khi người đệ tử thọ Cụ túc giới phải sống gần Thầy từ 3 - 5 năm là ít. Nhờ sống gần Thầy, người đệ tử sẽ vững chãi trước khi bước vào đời, dễ tỏa sáng công việc - có lúc, người đệ tử có học vị, có kiến thức, nhưng thiếu khả năng. Vì vậy, yếu tố căn bản của mỗi người học trò là: Đạo lực, thân giáo, kiến thức Phật học, thế học và sự trợ lực của Thầy, của chư Tăng thì đi vào đời không bị “rớt cánh, xước da” như con chim bay vấp phải cành cây. Người xuất gia nên nhớ, chúng ta đi vào cuộc đời là 1 chiến sĩ ra trận. Người chiến sĩ ra trận, nếu sơ hở một khoảnh khắc sẽ bị quân địch cướp mạng. Người xuất gia vào đời, sơ hở một lời nói, một oai nghi, một ánh mắt, một nụ cười... sẽ là mảnh đất tốt mọi tham dục phát sinh, là nguyên nhân mọi phiền toái, oan nghiệp nảy mầm. Chúng ta đọc mẫu chuyện trong Kinh Thủy Sám đã ý thức điều này. Do lòng tham nảy sinh mà gây oan báo với nhau qua bao đời kiếp! Cho nên, tình cảm thiêng liêng giữa Thầy và trò của người xuất gia rất đặc biệt và gắn bó, để hộ niệm cho nhau khi vào đời. Người xuất gia đã phát nguyện: “Thế độ nhứt thiết nhân” thì vào đời là thực hành nguyện hạnh Bồ Tát, cần thiết đối với tinh thần lợi tha mà Đức Phật đã dạy: “Này các Tỳ kheo, các thầy hãy đi khắp mọi nơi vì lợi ích chư Thiên và loài người”.

Chúng ta trở lại câu chuyện hạt cơm:

Qua lời thưa thỉnh của A Nan: Vì sao con nhúng y của Thầy mà y không thấm nước?

Đức Phật bảo ngài A Nan: “Con vào liêu (nơi nghỉ của chư Tăng) xem lại từng mỗi bình bát. Có lẽ bình bát nào đó cơm còn dính nơi thành bình bát. Ngài A Nan đi một vòng kiểm tra thì bình bát La Hầu La còn dính cơm. A Nan đến trình lại Đức Phật. Đức Phật dạy: “Con lấy 4 hạt cơm còn lại nơi bình bát La Hầu La, đem đặt 4 góc của y Thầy (y Đức Phật) thì y sẽ thấm nước, giặt được.

Ngài A Nan làm theo lời dạy của Đức Phật, thì y chìm, thấm nước. Giặt xong y, ngài A Nan vào bạch Đức Phật: “Vì sao vậy?”

Đức Phật dạy:

“Một hạt cơm thí chủ

Nặng như núi Tu Di.”

Nếu các con không lo tu học, kiếp sau phải đền trả.

Năm xưa, nghe quý Thầy giáo thọ kể chuyện nầy, tôi cứ thắc mắc mãi: Một hạt cơm mà chi phối xấu cả đời người sao? Bây giờ nghĩ đến là sợ!

Tuy là một hạt cơm, nhưng chứa đựng bao công sức, bao thời gian, bao đức tin của người thí chủ hiến cúng. Tốn bao nhiêu công sức và thời gian mới thành hạt cơm. Hạt cơm chứa đựng bao tình thương và lòng ngưỡng mộ hướng về Tam Bảo của thí chủ. Nếu người xuất gia thọ hưởng của thí chủ mà không lo bổn phận phù hợp với “Đệ tam nhiêu ích hữu tình giới” thì quy luật đền trả là lẽ công bằng. Cho nên, một hạt cơm là biểu hiện bốn việc cúng dường của đàn na thí chủ hướng đến Tam Bảo.

Giữa người xuất gia và tại gia có bổn phận tương quan với nhau theo lời Đức Phật dạy. Người xuất gia xây dựng tinh thần cho người tại gia thì người tại gia giúp đỡ, hiến cúng vật chất đúng pháp (4 sự cúng dường) cho người xuất gia vẫn là sự cân bằng trong cuộc sống. Thực hiện đúng pháp như vậy đạo nghiệp mỗi ngày sẽ xương minh, 2 giới đều lợi lạc trong tinh thần “Tam luân không tịch”.

Nhân mùa Vu Lan Báo Hiếu năm nay, PL. 2552, tôi kể lại câu chuyện trên cũng trong tinh thần báo đáp phần nhỏ Bốn ân nặng. Chúng ta đồng nguyện với nhau sẽ là những người con Phật, là bạn đồng hành cùng chung một lý tưởng quan tâm hiếu đễ và trợ lực cho nhau hướng về Giải thoát.