Không phải tự nhiên Vu Lan Thắng Hội - Ngày rằm tháng Bảy mỗi năm hiển nhiên trở thành một lễ hội lớn của dân tộc, mang một tính chất phổ cập sâu rộng trong quần chúng nhân dân. Mặc dầu lễ hội này hiện nay có được ghi nhận là ngày nghỉ lễ của quốc gia hay không, thì nội dung của lễ hội, vẫn khiến mọi người hướng về, và tranh thủ ít nhiều thời gian để tham dự, hoặc làm một việc gì đó để thể hiện sự nhớ ơn và đền ơn của mỗi người. Sự chuyển tải đậm nét tính nhân văn của Ngày rằm tháng bảy, đã in đậm trong tâm thức của con dân đất Việt từ lâu đời, nên dân gian có thơ rằng:

Trung nguyên ngày hội Vu Lan

Bến giác chiều thu sóng đạo ngàn

Những ai là kẻ mang ơn nặng

Đều vận lòng thành đón Vu Lan.

Lễ hội Vu Lan đã ca ngợi mối quan hệ sâu sắc, những chất liệu ân tình giữa con người với con người và thiên nhiên, cùng vạn loài chúng sanh khác xuyên qua nhiều kiếp sống. Tính chất lễ hội Vu lan hiện nay cũng không đơn thuần là một lễ hội đã chuẩn hóa đậm đà bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc một cách thuần Việt. Mà hơn thế nữa đó là tiếng nói của cộng đồng loài người, điểm tựa của chúng sanh hữu tình biểu lộ khả năng hiểu biết của mình, là hơi thở tạo nên chất liệu hạnh phúc trong cuộc sống. Phải chăng nội hàm lễ Vu Lan đã chứa đựng dạt dào tính chất ân tình đồng loại. Sự duyên kết giữa vạn hữu chúng sanh, đã được đức Phật tóm tắt ngắn gọn và trở thành tiếng nói đỉnh điểm qua mọi thời đại, nâng cao tầm vóc nhận thức của con người, bất cứ ai cũng có khả năng hoàn thiện và vị đứng tâm hạnh cao cả này:

Hạnh hiếu là hạnh Phật, tâm hiếu là tâm Phật.

Thật vậy, xuyên qua nhiều thế giới và kiếp sống, dưới cái nhìn bạt ngàn trí tuệ của đức Phật, Ngài đã khẳng định thế giới chúng ta đang hội nhập sinh sống và phát triển đi trong một quy luật tương tức tương nhập. Cái này là sự hỗ tương của cái khác để tồn tại, giữa sự sinh và sự diệt, cái này mất đi làm duyên cho cái khác sanh ra. Cha mẹ, Thầy tổ là nhân tố để con cái và học trò trưởng thành. Ngược lại con cái và học trò là duyên tố để cha mẹ, Thầy tổ thành tựu sự nghiệp. Trong hai thiếu một thì hoàn toàn không thể xảy ra, trong quy luật này. Từ cành cây ngọn cỏ, cũng đều cần phải có hơi thở của tâm và bàn tay vạn vật mới có thể lưu chuyển. Đây là một cái nhìn thấu suốt đến nhân sinh và vũ trụ, là tiếng nói chung của cộng đồng người. Do đó, trong lời dạy của Ngài, đức Phật luôn đề cập và nhắc nhở hàng đệ tử nên lưu ý đến tất cả những ân tình nghĩa trọng dù hữu thức hay vô thức, lớn hay nhỏ mà đồng loại mang đến, dù kẻ ác tâm hay thiện tâm, dù súc vật, hay cây cỏ vạn loài, đều có chung một ẩn số là tình thương yêu bao la luôn ẩn tàng trong tiềm thức sâu thẳm của con người.

Những ân tình nghĩa trọng và sự vay mượn đó để chúng ta tồn tại, giáo lý đạo Phật đã tóm thâu vô vàn nghĩa cử đó thành Tứ đại trọng ân, mà kẻ làm người không thể không lưu tâm, đó là: Ân cha mẹ, ân sư trưởng, ân quốc gia thỉ thổ, và ân đồng loại chúng sanh.

Không cần phải nói đến nhiều về lòng từ bi, không cần phải nói đến người có trí tuệ hay minh triết, thánh nhân, chỉ cần một cái nhìn lắng đọng từ tâm thức, con người cũng dễ dàng nhận thấy rằng “Cây phải có cội, nước phải có nguồn.” Có vậy thì mới có cơ hội để tuôn trào tỏa khắp muôn nơi và trưởng thành vững chãi theo thời gian. Huống hồ, sự có mặt của chúng ta ở cõi đời này, chính là nhờ vào tâm thức, mồ hôi và nước mắt cộng với bao nhiêu ước mơ và hoài bão của cha mẹ. Sự hiểu biết tạo nên cách sống của chúng ta chính là tâm lực của những bậc thầy. Sự an bình và thịnh vượng, an lạc và hạnh phúc, trong hoàn cảnh của chúng ta đang sống, cũng chính là những gì mà quốc gia, đất nước mang lại, cũng như tất cả những phương tiện khác để tạo nên một thế giới hòa hợp phát triển. Đó chính là từ đồng loại chúng sanh hữu tình và vô tình lưu xuất.

Nhận thức về tình yêu thương và biết quý nghĩa ân trọng cao cả đó của con người, cho nên từ xa xưa nền văn minh của quốc gia nào đều có chứa đựng những tuyệt tác văn học, và những lễ nghi, phong tục ca ngợi những con người biết quý trọng đền ơn đáp nghĩa trong kho tàng kiến thức của mình. Có thể nói rằng, những áng văn nội dung chứa đựng muôn vàn ân tình giữa người và người luôn là những đề tài đã và đang tiếp tục làm rung động trái tim con người, có thể nói nó luôn được trân quý và gìn giữ lâu dài.

Hiện nay, có rất nhiều hình thức tổ chức lễ hội để ca vũ, tôn vinh những người con hiếu hạnh, những người biết nhớ về cội nguồn, hành động biết tri ân đồng loại, trong và ngoài Phật giáo. Như trong Phật giáo có Lễ bông hồng cài áo; Lễ tri ân cha mẹ; Lễ tưởng nhớ tổ tiên; Lễ ân nghĩa sanh thành; Lễ niềm vui dành cho cha mẹ, Lễ chúc thọ ông bà; cho đến Lễ cầu nguyện cho những người đã khuất. v.v… mục đích vẫn là để tôn vinh, nhắc nhở, gìn giữ, bản sắc văn hóa cao đẹp của loài người, bất kể là người đó có tôn giáo hay không tôn giáo, nguồn mạch văn hóa nào, đều có chung một chí hướng.

Đặc biệt, trong thời đại phát triển nhiều mặt, nhất là sự nhận thức vượt trội của giới trẻ, họ nắm bắt hiện tượng diễn ra của thế giới quanh họ rất nhanh. Do vậy, đôi khi sự hiểu biết của thế hệ đi trước không thể đuổi theo kịp. Có thể những lễ hội nội dung rất phong phú nhưng không thể gây ấn tượng cho giới trẻ, và có khả năng dẫn dắt họ, bởi nhãn quan nhiều thế hệ có sự khác nhau. Bên cạnh đó, khi chúng ta nói đến việc gìn giữ và phát huy những truyền thống tốt đẹp, đối tượng chính để giáo dục và truyền đạt là giới trẻ, chứ không phải là nơi để cho chúng ta những người lớn phô bày kiến thức của mình. Càng không phải nơi để chúng ta cứ bó buộc trong khuôn khổ nội viện, nơi chốn mà xưa nay được gọi là cần phải gìn giữ sự tôn nghiêm. Đây là điểm cần lưu ý khi chúng ta đứng ra tổ chức lễ hội.

Lễ hội bông hồng cài áo; Lễ đền ơn đáp nghĩa, v.v… trong mùa Vu Lan, nói chung là Lễ hội Vu Lan là một lễ hội hết sức phong phú cả hình thức và nội dung, Có rất nhiều mảng vấn đề giáo dục xã hội, cả trong và ngoài giáo lý, ảnh hưởng rất nhiều đến đông đảo quần chúng, cũng là một lễ hội có sự thu hút nhiều người nhất trong các lễ hội Phật giáo. Do vậy, thiết nghĩ rằng bất cứ thời gian và không gian nào nội dung của giáo lý không thay đổi, nhưng về mặt hình thức chúng ta cần phải cân nhắc chuyển đổi cho phù hợp để chuyển tải nội dung đó, ngoại trừ những hình thức mang đậm tính chất phi Phật giáo và không mang lại lợi ích cho sự hiểu biết đúng đắn của con người cần phải được loại trừ. Phật pháp không rời thế gian để phục vụ và giác ngộ thì lễ hội Phật pháp cũng không phải chỉ mãi tổ chức ở trong tự viện và theo phong tục của tự viện xưa nay và chỉ có trong cộng đồng Phật tử. Tựa như thực phẩm thì bất cứ ai cũng cần có để nuôi sống thể xác, thì đây chính là thực phẩm để nuôi dưỡng tinh thần, thì không nên mang ý tưởng dành riêng cho ai, đạo hay đời.

Từ đó, chúng ta thấy rằng, bản chất tình người, và tâm niệm đền ơn đáp nghĩa là nội dung dàn trải phong phú nhất của Lễ hội Vu Lan. Và đây cũng chính là tính chất của lễ hội mà khi chúng ta tổ chức, làm sao người tham dự có thể ghi nhớ và học hỏi được, đặc biệt là rộng rãi và phổ cập quần chúng. Do vậy, khi tổ chức chúng ta cần có sự uyển chuyển, không nên rập khuôn, xưa làm nay cũng làm vậy, để tôn vinh lễ hội thật sự là một lễ hội đền ơn đáp nghĩa chung của nhân loại, để không đánh mất đi ý nghĩa thiết thực tốt đẹp đã được lưu giữ từ xưa.